آشنایی با سونوگرافی

سونوگرافی یا پژواک‌نگاری (ultrasonography) در پزشکی، یکی از روش‌های تشخیص بیماری می باشد و برای بررسی بافت‌ها و اندامهای داخلی بدن مانند عضلات، مفاصل و ضایعات آنها، کلیه ها، کبد و ... استفاده میشود. سونوگرافی در بیماریهای زنان و زایمان از جمله بیماریهای زهدان و تومورهای پستان و نیز در حاملگی مانند بررسی قلب و اندامهای داخلی جنین، تعیین سن رشد و تعیین جنسیت آن، تشخیص ناهنجاریهای پیش از تولد و ... کاربردهای وسیعی دارد.

پایه ی کار سونوگرافی ، امواج فراصوت (Ultrasound) است که امواج صوتی هستند که دارای بسامد (۲ تا ۲۰ مگاهرتز) بیشتری از بازه بسامدی شنوایی انسان (۲۰ هرتز تا ۲۰ کیلوهرتز) می باشند. گذشته از سودمندی و کاربردهای گسترده ای که این امواج در مهندسی و صنعت دارند، در پزشکی بعلت اینکه این امواج در مقایسه با دیگر روشهای تصویربرداری، ایمن بوده و مانند اشعه‌های یونیزه کننده عمل نمی کنند و همچنین قابلیت ارائه تصویرهای بی درنگ (Real Time) را دارا می باشند و نیز هزینه پایین و حمل و نقل آسانتری دارند، این روش را به یک روش بسیار پرکاربرد در تصویربرداری پزشکی تبدیل کرده است.

دستگاه سونوگرافی پراب ویژه ای دارد که دارای آرایه‌ای از فرستنده‌های فرا صوت است که پالسهایی با فرکانس فراصوت منتشر می کند که بخشی از امواج زمانی که به دو بافت با چگالی متفاوت برخورد می کند بازتابش پیدا می کنند که با تشخیص تأخیر سیگنالهای بازتابیده و ارسال شده، تصویربرداری از بافت ممکن می شود.



سونوگرافی کالر داپلر:

در فیزیک اثر داپلر (Doppler effect) بیان می کند که بسامد یک موج با حرکت فرستنده یا گیرندهٔ آن دگرگون میشود به اینگونه که بسامد دریافتی گیرنده ، به سرعت حرکت فرستنده موج بستگی خواهد داشت. در سونوگرافی کالر داپلر از این اصل فیزیکی برای تشخیص سرعت شاره هایی مانند جریان خون، بهره می برند. به این ترتیب که حرکت شاره باعث ایجاد تغییر بسامد در امواج بازتابیده فراصوت از بافت می‌شود که میزان این تغییر بسامد وابسته به اندازه و جهت سرعت شاره می‌باشد. از این نوع سونوگرافی برای تصویربرداری جریان خون در قلب و رگها ، تشخیص تنگی و انسداد شریانی، تشخیص پیدایش آنومالی (نابهنجاری) در جنین با تعیین کیفیت جریان خون و همچنین شنیدن صدای قلب جنین استفاده می‌شود.



سونوگرافی سه بعدی:

از این نوع سونوگرافی بیشتر در سونوگرافی دوران حاملگی برای ایجاد تصاویر سه بعدی از جنین استفاده میشود. در سونوگرافی سه بعدی برخلاف روش رایج و استاندارد اسکن دو بعدی که امواج صوتی بصورت مستقیم فرستاده شده و بازتابها دریافت میشود، امواج در روش سه بعدی در زاویه های متفاوت فرستاده میشوند. امواج بازتابیده توسط نرم افزارهای رایانه ای پیچیده ای پردازش شده و سپس تصویر حجم سه بعدی جنین با این داده ها ساخته میشود.به علت اینکه جزئیات بیشتری از جنین در دسترس است، این روش می تواند اطلاعات بیشتری در مورد ناهنجاریهایی مانند تشخیص شکاف لب فراهم کند. اگرچه شواهد قطعی برای مضر بودن یا بی خطر بودن سونوگرافی سه بعدی وجود ندارد ولی بعلت ایجاد گرما در بافتها، این نوع سونوگرافی جز برای موارد ضروری که توسط پزشک تجویز می گردد، در دیگر موارد، اینگونه سونوگرافی برای جنین توصیه نمیشود.



سونوگرافی چهار بعدی:

این روش همانند سونوگرافی سه بعدی می باشد با این تفاوت که واژه "چهار" در اینجا به بعد چهارم یعنی زمان اشاره دارد و ایجاد تصویر سه بعدی بصورت زنده و بلادرنگ (Real Time) انجام میگیرد به گونه ای که میتوان مدل سه بعدی جنین و تغییرات و حرکات اندامهای آن را بصورت ویدیوی پخش زنده مشاهده کرد.

رادیولوژی رنگی دیجیتال (DDR)

رادیوگرافی یا پرتونگاری (Radiography) روشی در تصویربرداری پزشکی است که از پرتوهای ایکس برای ایجاد تصویر از ساختارهای درونی بدن انسان بهره می برد. با تابش این پرتوها به ناحیه ای از بدن، بخشی از پرتوها در هنگام عبور از بخشهای درونی جذب میشوند که میزان جذب آن بستگی به چگالی و ساختار آن بخش دارد و بخشی از پرتوها بدون جذب عبور کرده و در پشت آن ناحیه توسط آشکارسازی که میتواند یک فیلم حساس به پرتو یا یک آشکارساز دیجیتال باشد، دریافت میگردند. در روش قدیمی که به روش فیلم – اسکرین مشهور بود فیلمی که توسط اشعه های عبوری تحت تأثیر قرار گرفته بود به روش شیمیایی ظاهر میشد و تصویر روی آن تشکیل میگردید.


امروزه رادیوگرافی دیجیتال جایگزین این روش شده و پرتوهای عبوری توسط یک سطح با حسگرهای ویژه ای آشکارسازی شده و با تبدیل به سیگنالهایی، بصورت داده های دیجیتال توسط رایانه، تصویر رادیولوژی از بخشهای درونی آن ناحیه از بدن ساخته میشود. روش دیجیتال سریعتر و کم هزینه تر از روش قدیمی بوده و امکان انتقال و آرشیو تصویر را آسانتر میکند. در صورتی که نیاز باشد براحتی میتوان این تصویر را توسط یک چاپگر ویژه روی فیلم نیز چاپ کرد.


گاهی نیاز است تا بخشی از بدن مورد بررسی قرار گیرد که در تصویرهای ساده رادیوگرافی به علت عبور پرتو از آن ناحیه دیده نمیشوند و بنابراین این بخشها باید به روش رادیوگرافی کنتراست (Contrast radiography) که در اصطلاح عام به رادیوگرافی رنگی معروف است، از دیگر بخشهای تصویر متمایز شوند. بدین منظور ماده حاجب (radiocontrast agent) به بیمار تزریق یا خورانده میشود که به پرتو ایکس حساس بوده و این پرتو در عبور از ناحیه ای که این ماده را در خود دارد جذب میشود و بنابراین تصویر آن ناحیه در تصویر رادیوگرافی از دیگر قسمتها متمایز و آشکار میشود.

ماموگرافی دیجیتال (DDR)

پستان نگاری یا ماموگرافی (Mammography) تصویر رادیوگرافی از پستان با پرتو ایکس با انرژی‌ پایین است که به منظور تشخیص زودهنگام سرطان پستان انجام میگیرد. اغلب سونوگرافی نیز برای ارزیابی بیشتر توده های یافته شده در ماموگرافی و یا توده های قابل لمسی که در ماموگرافی دیده نمیشوند، انجام میگیرد. توصیه میشود که ماموگرافی هر دو سال یکبار برای همه زنان چهل ساله و بیشتر، انجام گیرد. دستگاهی که در مرکز تصویربرداری کیمیا برای ماموگرافی استفاده میشود از باکیفیت ترین دستگاههای ماموگرافی است که با مانیتور ویژه ی وضوح بالا، امکان شناسایی و تشخیص کوچکترین ناهنجاریهای پستان را فراهم میکند.


هفته اول قاعدگی زمان مناسب برای ماموگرافی است. پیش از ماموگرافی در زیر بغل از خوشبو کننده یا پودر و کرم استفاده نکنید. نتایج ماموگرافیهای پیشین را برای مقایسه با ماموگرافیهای احتمالی آینده ، نگهداری کنید اگرچه نتایج طبیعی باشد.

رادیولوژی دهان و دندان (DDR OPG)

پرتونگاری پانورامیک (Panoramic radiograph) یا پرتونگاری سراسر نما با نام تجاری پانورکس یا OPG (Ortho Pantomo Graph) برای ایجاد تصاویر از سراسر دهان و دندانها و فکهای بالایی و پایینی برای بررسیهای دندانپزشکی و جراحیهای دهان کاربرد دارد. تصویر ثبت شده با این روش یک نگاشت دو بعدی از نیمکره جلویی سر میباشد بگونه ای که فکها و تمامی دندانها از گوش تا گوش در تصویر دیده میشوند. پایه ی کار این روش همانند رادیوگرافی میباشد و از پرتو ایکس و فیلم برای تصویربرداری استفاده میشود که در پرتونگاری پانورامیک دیجیتال، فیلم و فرایند شیمیایی ظاهرسازی آن حذف شده و آشکارسازهای الکترونیکی و پردازش رایانه ای جایگزین آن شده است. روش دیجیتال نسبت به روش فیلم، آزادی عمل بیشتری در پرتو گیری فراهم می کند که باعث میشود تا اسکنهای کمتری انجام گرفته و هزینه کاهش یابد و بیمار کمتر در معرض پرتو قرار گیرد. افزون بر این امکان مشاهده و بررسی فوری توسط پزشک و امکان ارسال یا آرشیو تصویر بصورت فایل رایانه ای در روش دیجیتال فراهم میگردد.


در مرکز تصویر برداری پزشکی کیمیا از بهترین دستگاههای مدرن دیجیتال برای پرتو نگاری دهان و دندان استفاده میشود که در کمترین زمان ممکن، دقیقترین تصاویر دیجیتال را از ناحیه مورد درخواست فراهم می کند.